Sunday, August 2, 2026

हेम-पृथ्वीदान माहात्म्य मत्स्यपुराण

 

मत्स्यपुराण अध्याय 284 

हेम-पृथ्वीदान माहात्म्य (हिन्दी अवलोकन)

इस अध्याय में भगवान मत्स्य मनुष्यों के लिए अत्यन्त श्रेष्ठ हेम-पृथ्वीदान (स्वर्णमयी पृथ्वी का दान) का वर्णन करते हैं। इसे ऐसा महादान बताया गया है जो पापों का नाश करता है, अमंगल को दूर करता है तथा दाता को महान आध्यात्मिक फल प्रदान करता है।

शास्त्र के अनुसार दान के लिए स्वर्ण से सम्पूर्ण पृथ्वी का एक प्रतीकात्मक स्वरूप बनाया जाता है। इसमें जम्बूद्वीप, मेरु पर्वत, मर्यादा पर्वत, नौ वर्ष (प्रदेश), सात समुद्र, नदियाँ, पर्वत, लोकपाल तथा विभिन्न रत्नों से युक्त सम्पूर्ण भू-मण्डल का सांकेतिक निर्माण किया जाता है। दाता की सामर्थ्य के अनुसार स्वर्ण की मात्रा अधिक या कम हो सकती है; यहाँ तक कि अल्प सामर्थ्य वाला व्यक्ति भी अपनी क्षमता के अनुसार इस दान का अनुष्ठान कर सकता है।

दान से पूर्व वैदिक विधि से मण्डप, वेदी, कृष्णाजिन, तिल, अठारह प्रकार के धान्य, विविध रस, आठ पूर्ण कलश, रेशमी वितान, फल, वस्त्र, चन्दन तथा अन्य मंगल सामग्री से सम्पूर्ण व्यवस्था की जाती है। इसके पश्चात् पृथ्वी की प्रतिमा का अधिवासन (पूजन) कर श्वेत वस्त्र एवं श्वेत मालाएँ धारण करके दाता श्रद्धापूर्वक उसकी प्रदक्षिणा करता है।

इस अवसर पर पृथ्वी देवी की अत्यन्त सुंदर स्तुति की जाती है। उन्हें समस्त देवताओं का आधार, समस्त प्राणियों की धात्री (पालन करने वाली माता), वसुंधरा, अनन्ता, विश्वम्भरा, लक्ष्मी, गौरी, गायत्री, धृति, क्षमा, पृथ्वी, वसुमती आदि अनेक दिव्य नामों से सम्बोधित किया जाता है। प्रार्थना की जाती है कि वे संसाररूपी सागर से रक्षा करें, भय दूर करें तथा जीवन में स्थिरता, समृद्धि और कल्याण प्रदान करें।

पूजन के उपरान्त यह स्वर्णमयी पृथ्वी ब्राह्मणों को दान की जाती है। शास्त्र के अनुसार इसका एक भाग गुरु को तथा शेष भाग यज्ञ में सहभागी ऋत्विजों को अर्पित किया जाता है।

इस महादान के फलस्वरूप दाता विष्णुलोक (वैष्णव पद) को प्राप्त करता है। कहा गया है कि वह दिव्य विमान में आरूढ़ होकर नारायणपुर में निवास करता है, अनेक कल्पों तक दिव्य सुखों का भोग करता है तथा अपने इक्कीस पीढ़ियों तक के पितरों और वंशजों का उद्धार करता है।

अध्याय के अंत में यह भी कहा गया है कि जो व्यक्ति इस हेम-पृथ्वीदान माहात्म्य का श्रद्धापूर्वक पाठ करता है या केवल सुनता भी है, वह पापों से मुक्त होकर दिव्य लोकों को प्राप्त करता है तथा देवताओं द्वारा सम्मानित होता है।

समग्र संदेश

यह अध्याय स्पष्ट करता है कि पृथ्वी केवल भूमि नहीं, बल्कि समस्त सृष्टि की धात्री, पालनकर्त्री और देवीस्वरूपा है। स्वर्णमयी पृथ्वी का दान सम्पूर्ण विश्व-व्यवस्था, प्रकृति और जीवन के प्रति कृतज्ञता व्यक्त करने का प्रतीक है। इस महादान के माध्यम से मनुष्य यह स्वीकार करता है कि सम्पूर्ण धन, भूमि और वैभव अंततः पृथ्वी माता की ही देन है। इसलिए श्रद्धा, दान, धर्म और लोककल्याण की भावना से किया गया भूमिदान सर्वोच्च पुण्यदायी माना गया है।


मत्स्य उवाच।


अथातः संप्रवक्ष्यामि धरादानमनुत्तमम्।

पापक्षयकरं नॄणाममङ्गल्यविनाशनम् 


कारयेत्पृथिवींहैमीं जम्बूद्वीपानुकारिणीम्।

मर्यादापर्वतवतीं मध्ये मेरुसमन्विताम् 


लोकपालाष्टकोपेतां नववर्षसमन्विताम्।

नदीनदसमोपेतां सप्तसागरवेष्टिताम् 


महारत्नसमाकीर्णां वसुरुद्रार्कसंयुताम्।

हेम्नः पलसहस्रेण तदर्धेनाथशक्तितः 


शतत्रयेण वा कुर्याद्द्विशतेन शतेन वा।

कुर्यात्पञ्चपलादूर्ध्वमशक्तोऽपि विचक्षणः 


तुलापुरुषवत्कुर्याल्लोकेशावाहनं बुधः।

ऋत्विङ्मण्डपसंभारभूषणाच्छादनादिकम् 


वेद्यां कृष्णाजिनं कृत्वा तिलानुपरि विन्यसेत्।

तथाऽष्टादशधान्यानि रसांश्च लवणादिकान् 


तथाऽष्टौ पूर्णकलशान्समन्तात्परिकल्पयेत्।

वितानकं च कौशेयं फलानि विविधानि च 


तथांऽशुकानि रम्याणि श्रीखण्डशकलानि च।

इत्येवं कारयित्वा तामधिवासनपूर्वकम् 


शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लाभरणभूषितः।

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा गृहीतकुसुमाञ्जलिः


पुण्यं कालमथाऽऽसाद्य मन्त्रानेतानुदीरयेत्।

नमस्ते सर्वदेवानां त्वमेव भवनं यतः 


धात्री त्वं सर्वभूतानामतः पाहि वसुंधरे।

वसु धारयसे यस्माद्वसुचातीवनिर्मलम्


वसुंधरा ततो जाता तस्मात्पाहि भयादलम्।

चतुर्मुखोऽपि नोगच्छेद्यस्मादन्तं तवाचले


अनन्तायै नमस्तस्मात्पाहि संसारकर्दमात्।

त्वमेव लक्ष्मीर्गोविन्दे शिवे गौरीति चाऽऽस्थिता


गायत्री ब्रह्मणः पार्श्वे ज्योत्स्ना चन्द्रे रवौ प्रभा।

बुद्धिर्बृहस्पतौ ख्याता मेधा मुनिषु संस्थिता 


विश्वं व्याप्य स्थिता यस्मात्ततो विश्वंभरा स्मृता।

धृतिः स्थितिः क्षमा क्षोणी पृथ्वी वसुमती रसा 


एताभिर्मूर्तिभिः पाहि देवि संसारसागरात्।

एवमुच्चार्य तां देवीं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् 


धरार्धं वा चतुर्भागं गुरवे प्रतिपादयेत्।

शेषं चैवाथ ऋत्विग्भ्यः प्रणिपत्य विसर्जयेत् 


अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धेमधरां शुभाम्।

पुण्यकाले तु संप्राप्ते सपदं याति वैष्णवम् 


विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना।

नारायणपुरं गत्वा कल्पत्रयमथाऽऽवसेत्।

पितॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च तारयेदेकविंशतिम् 


इति पठति य इत्थं यः शृणोति प्रसङ्गादपि कलुषवितानैर्मुक्तदेहः समन्तात्।

दिवममरवधूभिर्याति संप्रार्थ्यमानो पदममरसहस्रैः सेवितं चन्द्रमौलेः 


No comments:

Post a Comment